Vehikel van de geest

 'Taal is het vehikel van de geest’, zei ik bemoedigend tegen de leerlingen die het Nederlands-
lokaal met lichte tegenzin kwamen binnensjokken, juist toen ik het lokaal verliet. Ik kom
tweemaal per week in het taallokaal en elke week staat er een nieuw moeilijk woord op het
bord. Dit keer was dat ‘bagatel’, iets onbelangrijks dus, een kleinigheid, een wissewasje, een
futiliteit - bagatel, een Frans leenwoord uiteraard.

Maar een bagatel is het leesvermogen van de Nederlandse 15-jarigen niet! Na de meest
recente Pisa-publicatie buitelt Jan-en-alleman over elkaar heen. Het zijn de telefoons! Thuis
wordt niet meer gelezen! Het is het onderwijs! Het zijn de jongeren met een
migratieachtergrond! Het is een veelkoppig monster inderdaad, zoals sommigen zeggen. Het is
ronduit schokkend te noemen dat in de EU alleen nog Griekenland onder ons staat. Laat
Aristoteles het niet horen!

Ik geef les aan gymnasiasten en maak me weinig druk om hun leesvaardigheid, maar
het niveauverschil tussen scholen in Nederland is opvallend. Dus mooi geen gelijkmaker
inderdaad, dat onderwijs. Vrijheid en gelijkheid zijn dikwijls onverenigbaar. Laissez-faire en je
ziet wat new public management op de onderwijsmarkt dan doet: sommige luitjes zitten er
warmpjes bij, maar leerlingen zijn de klos. De vrijheid in het Nederlandse onderwijs heeft geleid
tot een enorme verscheidenheid aan schooltypes én niveaus. In het onderwijs is het maar net
wie je treft en blijkbaar kun je voor je leesvaardigheid beter maar niet op een doorsnee VMBO
terechtkomen.

bron: nu.nl

Tuurlijk, ik heb makkelijk praten op het gymnasium. Niet dat ik er niet mee bezig ben -
volgens mij is taal het vehikel van de geest, ik blijf het zeggen, en geschiedenis is bij uitstek een
talig vak. Voor de derde klas hebben we met de sectie een eigen methode geschreven met
lekker veel tekst, we lezen samen Hella Haasse’s Oeroeg en we zijn bezig onze
onderbouwleerlingen onderbouwde antwoorden in volzinnen te laten schrijven. We maken
onderbouwleerlingen van ze. Het Nederlandse woordenboek is vrij omvangrijk en je hebt heel
wat woorden om je gedachten vorm te geven. Er zijn meer woordvariaties om de werking van
een atoombom uit te leggen dan dat er atomen zijn, zou ik durven beweren. Enfin, wat ik maar
wil zeggen: scholen, op welk niveau dan ook, moeten hun verantwoordelijkheid pakken.

Taal is het vehikel van de geest inderdaad. Ik meende de uitspraak zelf bedacht te
hebben natuurlijk, maar voor deze column ging ik het voor de zekerheid toch maar even
opzoeken en helaas, de uitspraak bleek (onder meer) van de Groninger en voormalig Dichter
des Vaderlands, Driek van Wissen (1943-2010). Hij gebruikte de uitspraak als opening van zijn
rubriek bij het tv-programma Binnenlandse Zaken en het is de titel van een van zijn schrijfsels.
Hij voegde daar dan aan toe: “Maar het is wel een krakende wagen geworden.”. Dat was begin
jaren ‘90. Onderhand is het vehikel van de geest nagenoeg tot stilstand gekomen.

--

Eerder gepubliceerd in Kleio 5, jaargang 67, oktober 2026