Creativiteit

We zijn getuige van een van de meest brutale diefstallen in de geschiedenis van de mens: die van de menselijke ziel. Iedereen ziet het en het voltrekt zich zonder al te veel tegenwerking op klaarlichte dag: de juwelen worden gestolen en vervangen door een lelijke imitatie. Die dief, dat zijn bedrijven als OpenAI. Die ziel, dat is ons zelfscheppende vermogen. Wie creëert, die blijft, maar wie prompts schrijft verdwijnt.

Het is snel gegaan. Bijna een derde van de Spotify-uploads - en tegen de tijd van publicatie van deze column allicht meer - is volledig door AI gegenereerde muziek. Veel ervan wordt niet gestreamd, maar het is het begin van een vieze olievlek, daar kun je van uitgaan. We zijn zeer geneigd de hapklare, maar van elke menselijkheid gespeende brokken te slikken voor zoete koek. Het is kiezen voor de Big Mac, terwijl je een geweldige pasta zou kunnen gaan maken voor je vrienden.

Afgelopen jaar verscheen Anthology 4, de vierde compilatie van outtakes van The Beatles. En je hoort het meteen, aldus producer Giles Martin (de zoon van George) in een radio-interview. De opname loopt, vier mannen babbelen, grappen en bestellen nog snel een lunch, iemand telt af (‘one two three four’) en dan gebeurt het: door de grenzen van tijd en ruimte heen voelen we een bezielde zeggingskracht. In de creativiteit toont zich de mens en zijn feilbaarheid.

Niet alleen muziek, maar ook beeldende kunst en video komen steeds vaker uit de koker van winstgedreven productiebedrijven. Een kunstmatige McDonalds-kerstcommercial werd teruggetrokken na een golf van kritiek: het was te nep. Het zijn producties, niet gemaakt door een worstelend mens met emoties, maar door een machine, efficiënt, maar vlak. We mogen ons gelukkig prijzen met de geweldige bioscoopfilms die er nog steeds zijn, want van die ‘Netflix Originals’ moeten we het niet hebben. Het is visuele fastfood.

 

McDonalds kerstcommercial 2025

Het uitbesteden van onze creativiteit aan een zelfscheppende machine is het begin van het einde. Ik keek een interview met muzikant Jeff Tweedy waarin hij zegt dat door creatief te zijn je als vanzelf vecht tegen die vernietiging. Iedereen wordt geboren als creatieveling, maar velen raken het ergens kwijt. Dat komt door het leven zelf, zou je kunnen zeggen, maar dat betekent dus dat het leven zelf voor veel mensen de dood in de creatieve pot betekent, terwijl creativiteit juist de donkerte opeet, zegt Tweedy - de donkerte om je heen en in jezelf.

Scholen deden het al niet zo best met die creativiteit. Ik herinner me de TED-talk van Sir Ken Robinson uit 2006 nog goed: Do schools kill creativity? Generatieve AI heeft alles in zich om die creativiteit voorgoed het zwijgen op te leggen. Laten we op school, met name in de cultuurvakken onze menselijkheid goed in het oog houden. En uiteindelijk heeft de scheppende mens de neiging zachtaardig te zijn en dat moeten we koesteren in onaardige tijden.

Eerder gepubliceerd in Kleio

Analoge school

Je kon erop wachten: volgende week wordt ons docententeam getrakteerd op een AI-praatje
door twee collega’s die zich erin hebben verdiept. En dat is goed, want scholen moeten beleid
voeren op wat dé revolutie van onze tijd is. AI is gearriveerd, hallucineert vooralsnog, maar
domineert het nieuws en straks de wereld. Wat moet je daar dan mee in het schoolgebouw?

Berekeningen waar mensen 14.000 jaar over doen, doet AI in 16 uur! Bombardeer dus
de AI-laboratoria, zeiden twee wetenschappers zelfs, voordat we er de controle over verliezen.
Ook de ontwikkelaars zelf, zoals Sam Altman van OpenAI, wijzen op de gevaren, hoewel ze de
razendsnelle ontwikkeling geen strobreed in de weg leggen. Nogal wiedes, ze verdienen er een
fortuin mee. AI-chipmaker Nvidia is intussen meer dan 5 biljoen dollar waard en is daarmee het
duurste bedrijf op aarde. Er zit voorlopig geen rem op, hoewel sommigen een zeepbel
voorspellen.

Jongeren maken gretig gebruik van AI. Niet alleen levert het samenvattingen, kant-en-
klare werkstukken of psychologische hulp, ook als nieuwsconsument gebruiken jongeren het
steeds vaker. Erik Scherder, de sympathieke breinprofessor die wel eens opdook op
talkshowtafels, legt uit in zijn laatste boek uit dat we van nature liever lui dan moe zijn. In
combinatie met de antwoordenbrei van ChatGPT, Perplexity of Gemini levert dat gemakzucht,
underuse en dus ‘Afnemende Intelligentie’ op. Het liefst zou Scherder de laptops uit de
collegezaal gooien en weer met pen en papier werken.

Een vergelijkbaar pleidooi kwam van Micha Wertheim, die het nog breder trekt. ‘Maak
het hele onderwijs analoog’, bepleitte hij in de Volkskrant. Niemand is opgewassen tegen de
digitale verleiding - onze aandacht is de grondstof waar BigTech rijk van wordt. Na het
smartphoneverbod op scholen is het ook tijd om af te rekenen met de appgroepen, de laptops
en de digitale leeromgevingen en volgsystemen. Voorkom mentale problemen, voorkom
radicalisering, voorkom afnemende schoolprestaties, aldus Wertheim.

Ik kan daar goed in mee gaan. Het scherm is een ongezonde stoorzender in het
onderwijs. Wil je onderwijs weer écht gezond maken, dan moet je alles wat er niet toe doet,
alles wat afleidt, alles wat lui maakt, alles wat verslavend is, alles waar je somber van wordt en
misschien zelfs alles wat digitaal is, buiten het gebouw houden. Onderwijs gaat over menselijk
contact, over empathie en dus over praten, luisteren, kijken, discussiëren, lezen, kritisch
denken, overleggen en creativiteit. Over het vinden van woorden voor je ideeën. Elke seconde
op een scherm is er één minder met de mensen om je heen. En dus moet je na de laptops,
tablets en digiborden AI vooral niet te gretig omarmen - deze technologische revolutie vraagt
om een heel zorgvuldige inpassing.

Eerder gepubliceerd in Kleio